डाव मांडून भांडून मोडू नको
डाव मोडू नको..
सोडले मी तुझ्याभोवती सर्व गे
चंद्रज्योतीरसाचे रुपेरी फुगे
फुंकरीने फुगा, हाय, फोडू नको..

या ना. घ. देशपांडे यांच्या कवितेतील 'चंद्रज्योतीरसाचे रुपेरी फुगे' या ओळीविषयी किंवा अगदी नेमकं म्हणायचं झालं तर 'चंद्रज्योती' या शब्दाविषयीचा हा ऊहापोह आहे.

काही दिवसांपूर्वी 'आठवणीतली गाणी'च्या एक रसिक अश्विनी केळकर यांचे पत्र आले. त्यात त्यांनी सांगितलेली घटना अशी-

त्या व त्यांच्या काही मैत्रिणी नागपूरजवळील पेंच राष्ट्रीय उद्यानात फिरावयास गेल्या होत्या. एके ठिकाणी स्थानिक मार्गदर्शक रवींद्र दादा एका द्रोणात कसलासा चीक घेऊन आले आणि एका काडीचा गोल त्यात बुडवून, त्यावर फुंकर घालून, आपण साबणाचे फुगे उडवतो तसेच त्याचे रुपेरी रंगाचे फुगे त्यांनी हवेत सोडले.

त्यांनी यावर थोडी माहिती गोळा केली तेव्हा त्यांना समजलं की या वनस्पतीचं नाव मोगली एरंड (Jatropha curcas) असे आहे. या वनस्पतीच्या बियांपासून तयार झालेलं तेल पूर्वी दिव्यात वापरलं जाई. ही ज्योत अत्यंत तेजस्वी आणि धूर-काजळी न सोडणारी असते.
या झाडाची इतर नावे चंद्रज्योत / चंद्रज्योती, वनएरंड किंवा जंगली एरंड, रतनजोत इ. अशी आहेत.

त्यामुळे या कवितेत 'चंद्रज्योत' या शब्दाचा शब्दकोषसिद्ध, प्रचलित असा जो अर्थ आहे म्हणजे दिवाळीतील 'भुईनळा' असा न घेता, हे 'चंद्रज्योत' नावाचे झाड असा घ्यावा लागेल.

हे सगळं असंच आहे का? असेल का? यासाठी श्रीमती अरुणा ढेरे यांच्याशी संपर्क केला. त्या ज्या तत्परतेने मदत करतात यासाठी 'आठवणीतली गाणी' त्यांची सदैव ऋणी राहील.

त्यांच्या मते, असा अर्थ असण्याची शक्यता आहे. पण हे सगळं कवीला कसं माहीत असणार?

ना. घंचा जन्म बुलढाण्याचा असला तरी त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण नागपूरला झाले होते. पेंच राष्ट्रीय उद्यान नागपूर जवळ आहे. त्यामुळे त्या भागातील चंद्रज्योत वनस्पती व तिचे असे सोडले जाणारे फुगे या विषयी त्यांना माहिती असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही, असं आमच्या दोघींचं मत झालं आहे.

अश्विनी केळकर यांनी आवर्जून संपर्क केल्याबद्दल त्यांचे मन:पूर्वक आभार.

हे असे रसिक ’आठवणीतली गाणी’स अधिक सखोल, अधिकृत आणि समृद्ध करतात.

टीप-
• मुघल सैन्य या झाडाची फळे मशाल पेटवण्यासाठी वापरत असे. त्यावरून याला मोगली एरंड असे नाव आहे.
• Biofluel म्हणून या झाडाचा वापर करण्यात येतो.

  पृथक्‌