मुंबईची लावणी

मुंबई नगरी बडी बाका । जशी रावणाची दुसरी लंका । वाजतो डंका ।
डंका चहु मुलकी । राह्याला गुलाबाचे फुलकी पाहिली मुंबई ॥१॥

मुंबई नगरी सदा तरणी । व्यापार चाले मन भरूनी दर्याच्या वरूनी ।
वरूनी झाजे फिरती । आगबोटीची निराळी धरती ॥२॥

मुंबई नगरी गुलहौशी । आल्यागेल्याची खरी काशी । नित्य नवी फांशी ।
फासाला कैदी चढतो । टांकसाळत पैसा झडतो ॥३॥

मुंबईशहरी नाकेबंदी । बारा कोसाची लांबीरुंदी । सैनाशिव बंदी ।
शिवबंदी बोट जाती । विलायताची खबर घेऊन येती ॥४॥

मुंबईनगरी दर्यांवरती । तिथं सारी मवाल्यांची गर्दी ।
असल खरा दर्दी । दर्दी ओढील पैका । नाही तर पोटाची शंका ॥५॥

ह्या मुंबईची तन्हा न्यारी । नाक्यावर पोलीसांची फेरी ।
करितो वारावारी । वारावारी दिनराती । गाडीत कैक खून होती ॥६॥

पाहिली मुंबई सखे बाई । सवाई इंग्रजी बादशाही । कवी चतुराई ।
चतुराई शिंदेशाही । पठ्ठे बापूराव कवि गुणगाई ॥७॥

(चाल) शिवू नको मुका दे दुरून । देतो मुंबई खरेदी करून ॥८॥

(चाल) हे ग मुंबई बंदर । सगळ्या दुनियेत सुंदर ।
छानदार हाल्लीच्या वेळी । जणू दिवा ग संध्याकाळी ।
चहूकडची हवा दिसे पिवळी । भारी मजा ।
पिलहौसा जवळी पिलाहौसाजवळ चल राहू । विएटरमध्ये जाऊ ।
तमाशा ग पाहू । जगाचा पोट भरूनी । देतो मुंबई खरेदी करूनी ॥९॥

ही ग मुंबई नगरी । अगदी भरभर गुजरी । नळबाजार तूं राणी ग ।
तुझ्या ताब्यात सगळ्या कोळणी ग । रोज माव्हर देतील आणुनी ग ।
तुम्ही आमच्या पेढीवर बसा । कोणालाही पुसा । नावाचा माझ्या ठसा ।
फिरला तुझ्यावरुनी । देतो मुंबई खरेदी करूनी ॥१०॥

(चाल) देतो वाळकेश्रराचा डोंगर सगळाच तुला । अगं तुला ।
कापच्या मैदानावरती दस्त घेतला । अगं घेतला ।
ह्याशिवाय राणीचा बंगला हवालीच केला । अगं केला ।
देतो ठाकूरद्वार सारं । बसून तांव काट्यावर ।
दावतो सराफाची घरं तुला दुरूनी ।
देतो मुंबई खरेदी करूनी ॥११॥

शिवू नको मुका दे दुरूनी। देतो मुंबई खरेदी करूनी ॥

(चाल धुमाळी) परळपासून सरळ रस्ता । भायखळ्याच्या पुलावरता ।
तिथून पुढे लागल खालता.. उभा पारशी ।
सर जमशेटजी बाटलीवाला । ह्याचा दवाखाना तुला इनाम दिला निजायला बीन वारसी ॥१२॥

मोतीबाजार मुंबादेवी । भेंडीबाजार काळबादेवी । घ्यावी पायधुनीची फरशी ।
बोरीबंदर कोट किल्ला । कापाच्या मैदानातला । कमेटीचा बंगला देतो भेटी सरशी ॥१३ ॥

ताजमहाल प्यालेस हाटेल । तिथेच तुला भेटेल । त्यात वाटेल ती खा मेजवानी मजेदारशी ।
सेक्रेटरी हॉल । तुला काळा घोडा भाल । देतो कुलाब्याबी लाल हवा थंड गारसी ॥१४॥

फारस रोड दारूसाठीं । भांगवाडी गांज्यासाठी । चंदनवाडी राहाण्यासाठी । दिली सरशी ।
बटाट्याची चाळ । तू कायम संभाळ बरशी । तिथे बांधूनी चाळ । मग ताल धरशी ॥१५॥

काळी चौकी लालवाडी । सुपारीबाग ताडवाडी । आखंडबावडी कुईबावडी दिली खरेदी ।
बाजूबंद चंद्रहार । पानपोत पादर चार । सोनाराला घडायला दिली वर्दी ॥१६॥

ट्रामगाड्या मोटारगाड्या । हजार देतो खटार गाड्या । व्हिक्टोरिया थोड्या नव्या रंग जरदी ।
धनी माझा मोठा नारी काय तुला तोटा । एका झटक्यात करू आम्ही प्यादी फरदी ॥१७॥

वाडी बंदरी माल माझा । कुलाब्याला कापूस ताजा । फतरी बंदरावरती । फौजी अरब गारदी ।
काळया गोर्‍या पलटणी । लष्कराची दाटनी सैन्याची वाटणी होती एक सरशी ॥१८॥

तुझ्यासाठी झटापटी । आम्ही केल्या खटापटी । खर्‍या झाल्या वाटाघाटी । मानमर्दी ।
तुला मला नावं । ठेवतो सारा गाव । येता जाता । निंदा करती नारी नरदी ॥१९॥

साड्या चोळ्या काय कमी । मारवाड्यांनी घेतली हमी । बसून खावे खूप नामी बिन दर्दी ।
गोल पिट्टा बहाल तिथे नवा रंगमहाल । तुला खुतनीची लाल केली गादी गर्दी ॥२०॥

सफेत गल्लीत राशील । तर किमतीने खाशील । आणि नामचंद होशील । मग तुझी जाईल सरदी ।
गुलाबी पावडर । तोंड धुवून लाव वर बस खुर्चीवर मग होईल गदीं ॥२१॥

बोरीबंदर मशीदबंदर । भायखिळा वाडीबंदर । माजगाव करीरोड चिंचपोकळी ।
येवढी स्टेशनं विकूनश्यानी । तुझ्या साडी-चोळीमागे । ताडवाडी आम्ही काल विकली ॥२२॥

तुझ्यासाठी भली मोठी । तयार केली चौपाटी । गिरगांवच्या पाठीमाठी । जागा राखली ।
मुगभाट कांदेगल्ली । तुझ्यासाठी तयार केली । ग्रांटरोड कुलाब्याला रेल टाकली ॥२३॥

जी.आय.पी., रेल्वे सारी । बी.बी.सी.आय., रेल दुसरी । आणखी ट्रामगाडी तिसरी । तुझ्या नांवे आखली ।
कमेटीचा सारा फाळा । मुंबईचा आला तेवढा तुझे नावे जमा केला बाकी चुकती ॥२४॥

रियन थेटर सार्‍यांत मोठं । एलपिष्टन आहे धाकटं । मुंबई थेटर आहे छोटं । पण खूप नकली ।
व्हिक्टोरिया थेटर मोठं । कारोशान आहे धाकटं । राईल थेटर जळलं त्याची राख फेकली ॥२५॥

गिरगांवची कांदेवाडी । विकून केली बाळी बुगडी । खेतवाडीवर नवं कर्ज काढलं ।
माजपट्टा कुलूप, चार । त्याला माणिक हिरवीगार ।
त्याच्याकरता टांकसाळंवर पाणी सोडलं ॥२६॥

दारूखाना मदनपुरा । जिमखाना काझीपुरा । मोदीखाना कामटपुरा । गल्ल्या पंधरा ।
पवळीला राजमहाल । चंद्रीला ताजमहाल । हवाईला राणी केली दाणे बंदरा ॥२७॥

स्वतंत्र वाडा बांधला । नानासाठी घोडा आणला । भिल्लिनीच्या किल्ला भोवती ।
खडा पाहारा ।
सुंदरीला सदरबाजार । मंदिराला खिडक्या हाजार । सभोवती कारंज्याच्या नीट धारा ॥२८॥

पवळीला काळा घोडा । चंद्रीला पारशी खड़ा । हवाईला नागपाडा दिला राद्याला ।
माहीमचा हलवा । काय । चालवा । नानीच्या रतीबाला गोड खायाला ॥२९॥

(चाल) त्या गोलपिट्यातील नारी खर्‍या पद्मिनी ।
आणि सफेत गल्लीतील अप्सरावानी ॥३०॥

पंजाबी, मिंदी, सुलतानी, मुसलमानी ।
यहुदिनी, चिनी, ऑफसानी, मिंधी गुजरणी ॥३१॥

त्यामधें कैक डंकीनी कैक शंकीनी ।
बंगाली तेलंगणी वाणी परभिनी ॥३२॥

ह्याशिवाय जपानी इंग्रजी आणि जर्मनी ।
माळणी साळणी तेली तांबोळणी ॥३३॥

कानडी मद्रासी आरबिनी सौदामिनी ।
आणि डंकनरोडवर त्या गे महारणी मांगिणी ॥३४॥

(चाल) तुला पुजायला देतो भुलेश्वर मुंबादेवी ।
पंचमुखी मारुती कालकाईदेवी ॥३५॥

नवसाला पावली देवी सेवा तिची करावी ।
त्या काळ्या मारुतीला नित्य सांजवात लावी ॥३६॥

त्या घोलप देवाला खेटी रोज घालावी ।
कुलस्वामी आपली महालक्ष्मी ध्यानांत राहावी ॥३७॥

त्या शनीदेवाला तेलाची आंघोळ घालावी ।
त्या माया हाजनीला दार्यात बत्ती लावावी ॥३८॥

त्या जंगली पिराला शेरा आणि धूप दावी ।
भायखळ्याच्या म्हसोबाला साखर वाटीत फिरावी ॥३९॥

(चाल) नारी जेकब सर्कल । तुला असल दखल । तिथे रस्ता चुकल । मग भकशील कोणत्या वाटेने । तुला एकटीला मवाली गाठून । दागदागिने घेतील लुट्न । तु ऐटीनें जाशील नटून । अवचीत उठून । कान तुझा काटून । लावतील पिटून । टाकतील वाटून । फेकतील मारून । देतो मुंबई खरेदी करून ॥४०॥

(चाल) कुलाब्याच्या दांडीवरती । तुझ्या नावाची बत्ती फिरली ।
नारी पाहिली तुला । चळ भरला मला । सव्वा महिना झाला ।
तुझ्या नादात खरोखर फसलो । कैक वेळां उपाशीच बसलो ।
येताजातां बायकोवर रुसलो ॥४१॥

(चाल) दिला घडीमार । गेलं आंग हिरवेगार अगदी । मरणाला वार ।
अशी फणचीच्या रागाची धर्ती । रात्री जगती का आता मरती ॥४२॥

घे इनाम मुंबई नगरीच्या । गिरण्या सार्‍या ।
रात्रभर ट्रामगाड्यां लोकलगाड्या करती येरझार्‍या ॥४३॥

याशिवाय सुंदर हवेल्या । कोर्टातल्या कचेर्‍या ।
चहूकडे शिमिटाच्या माड्या बांधल्या नार्‍या ॥४५॥

तुझ्यासाठी मोटारगाडया नेतील स्वार्‍या ॥४६॥

वायरच्या गाडया नवीन करी येरझा‍र्‍या (मुंबई नगरी) ॥४७॥

मुंबई नगरी भर भर गुजरी सारी नाटकशाळा ।
झाशीमध्ये ऐंशी सहस्र राण्यांचा मेळा ॥४८॥

पुण्यामधें जुन्या कचेर्‍या हिशेब घ्या ताळा ।
कलकत्त्याला माल संपला काला कित्ता सगळा ॥४९॥

सातार्‍याला आजीमतारा तिथे पहारा आगळा ।
खुर राहाण्याचे ठिकाण कोल्हापूर गड आमचा पन्हाला ॥५०॥

भगवा झेंडा खुणेशी लाविला घ्या तुम्हीं पड़ताळा ।
पठ्ठे बापूराव कवीची शाळा इंग्रजी टंकशाळा ॥५१॥
(संपादित)

प्रा. चंद्रकुमार नलगे
'महाराष्ट्राचे शिल्पकार पठ्ठे बापूराव' या प्रा. चंद्रकुमार नलगे लिखित पुस्तकातून.
सौजन्य- महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.

  संपूर्ण कविता / मूळ रचना

पवळा व पठ्ठे बापूराव यांना बघण्यासाठी माणसांची गर्दी उसळे, झुंबड उठे. त्यातून दंगे होऊ लागले. मारामार्‍या तर नित्याच्याच झाल्या. पोलिस चौकीत त्यांच्या नोंदी झाल्या. त्यात पठ्ठे बापूराव 'बाटला की न बाटला' यावर वादंग होऊ लागले. वादविवाद वाढत गेले. फिर्यादी झाल्या. अनेकांना शिक्षा झाल्या. शांतताभंगाची दखल घेण्यात आली. प्रकरण कोर्टाच्या पायरीपर्यंत पोचले. पवळा व पठ्ठे बापूराव यांना कोर्टातून समन्स आले, 'तुमच्यामुळे शांतताभंग होत आहे. तुम्हाला हद्दपार का करू नये?'

कोर्टात मॅजिस्ट्रेट्साहेबांनी प्रश्न केला, "तू बाटलास की नाही यावरून तुझ्यासाठी बर्‍याच मारामार्‍या होतात, हे ऐकून आहेस की नाही?"

बापूराव म्हणाले, "'वाद आहे तो मी बाटलो की नाही याचा. मी उत्तर देईन. पण इथे नाही."
"मग कुठे?"
"आपल्याला माझी विनंती आहे. आपण पिला हाऊसला माझी बारी बघायला यावे. तिथे योग्य असे उत्तर मला देता येईल."
मॅजिस्ट्रेटसाहेबांनी ज्युरींना विचारले. त्यांचा विचारविनिमय झाला. पठे बापूराव यांनी केलेली विनंती ज्युरींनी मान्य केली.

लोकांत उत्साह भरला. थिएटरवर पठ्ठे बापूराव व पवळा कोर्टाला तमाशाच्या खेळातून उत्तर देणार अशी बातमी सगळीकडे पसरली. दिवस ठरला. खेळाची तिकिटे जादा पैसे देऊनही मिळेनाशी झाली. शौकिनांची तुडुंब गर्दी झाली. स्वतः कोर्ट आणि ज्युरी उपस्थित राहिले.

व्यासपीठावरचा पडदा बाजूला झाला. पवळाला आणि पट्ठे बापूराव या आपल्या आवडत्या जोडीला पाहून प्रेक्षकांनी टाळांचा कडकडाट केला. पट्ठे बापूराव व पवळा यांचा आज थाटमाट काही निराळाच होता. पठ्ठे बापूरावांनी डफावर थाप मारली आणि म्हणाले,
"मित्रहो, राम राम, आज आपण निव्वळ तमाशा पाहण्यासाठी आला असाल तर क्षमा करा. पैसे परत घेऊन जा. आज मी मनातली मळमळ बोलून दाखविणार आहे. मी ब्राह्मण आहे आणि पवळाबाई ही जातीनं महार आहे. आम्ही एकाच तमाशा फडात एकत्र काम करीत आहोत. पण पवळाने मला बाटविले असे म्हणण्यात येते हे खरे नाही. तर पवळाबाईच्या लावण्यावर व नाचगाण्यावर खूष होऊन ब्राह्मणत्व झुगारून देऊन मीच महार झालो आहे. खरे कलावंत जातपात मानत नाहीत. पण तमाशाला ते भावत नाही.."
"ऐका मंडळी" म्हणून गंभीर वातावरणात पठ्ठे बापूरावांनी शीघ्रकाव्य सादर केले.

श्रेष्ठवर्ण मी ब्राह्मण असूनी । सोवळं ठेवले घालूनी घडी ।
मशाल धरली हाती तमाशाची | लाज लावली देशोधडी ।
महत्त्वाकांक्षा मनात एवढी । ठेवून बाजूला हजार नडी ।
आपण तरोनी कैक तरावे । भवबंधाच्या पैलथडी ॥

कोर्ट काय समजायचं ते समजलं. 'बाटलेपणाची' केस काढून टाकण्यात आली.

प्रकाशाच्या झोतात आलेल्या या नामांकित जोडीनं पुन्हा तमाशाचा फड उभा केला. महार कलाकार आणि साथीदार त्यांना येऊन मिळाले. नव्याने जम बसला. खेळ रंगू लागले. फड गाजू लागले. पवळाच्या लसलसत्या नृत्यनिपुण लावण्यानं आणि पठ्ठे बापूरावांच्या धुंदकुंद लावण्यांनी रसिकांना वेड लावलं. याच काळात पवळाला घेऊन पठ्ठे बापूराव यांनी व्हिक्टोरियातून मुंबई पाहिली आणि त्यांनी मुंबईचं वर्णन करणारी अप्रतिम अंशी 'मुंबईची लावणी' लिहिली.

पठ्ठे बापूरावांच्या म्हणण्याप्रमाणे सदा तरणी असलेल्या मुंबई नगरीतील सर्व प्रेक्षणीय, रमणीय आणि लक्षणीय असलेल्या स्थळांची बहारदार वर्णने या लावणीत केली आहेत. जातपात गुंडाळून ठेवून तमाशा कलेसाठी वाहून घेतलेल्या या कलावंताने अशी 'दुसरी रावणाची लंका' असलेली मुंबई पवळाला खरेदी करून देण्याची ऐश्वर्यशाली भाषा केली आहे. या लावणीवर तर मुंबईवर जीव टाकणार्‍या रसिकांनी आपली बेहद्द खुषी व्यक्त केली. दौलतजादाचा वर्षाव होत असे. शौकीन पारशी लोकांनी व फ्रूट मार्केटमधल्या व्यापार्‍यांनी पैसे, मोहरा, सोन्याच्या अंगठ्या, सोन्याच्या गिन्या यांचा रंगमंचावर पाऊस पाडला.

मुंबई ग नगरी बडी बांका
जशी रावणाची दुसरी लंका
वाजतो ग डंका..
(संपादित)

प्रा. चंद्रकुमार नलगे
'महाराष्ट्राचे शिल्पकार पठ्ठे बापूराव' या प्रा. चंद्रकुमार नलगे लिखित पुस्तकातून.
सौजन्य- महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, मुंबई.

* ही लेखकांची वैयक्तिक मते आहेत. या लेखात व्यक्त झालेली मते व मजकूर यांच्याशी 'आठवणीतली गाणी' सहमत किंवा असहमत असेलच, असे नाही.

  इतर संदर्भ लेख

Please consider the environment before printing.
कागद वाचवा.
कृपया पर्यावरणाचा विचार करा.