A Non-Profit Non-Commercial Public Service Initiative by Alka Vibhas   
सोनार शिक्का नवा निघाला

सोनार शिक्का नवा निघाला पंधरा आणे जरी बट्टा ॥

वडाची साल पिंपळाला लावितां कसी लागेल पहा शोधून ।
हेल्यावर जरी दिली अंबारी मटकन बसेल भारानें ।
पखाल आपण वाहूं विसरला घरोघरच असेल गाणं ।
हिजडे जर तलवार मारते शिपायांशी पुसतें कोण ।
उदंड झाला ताजा गधडा याला शोभेल काय वर जिणं ।
कोल्हे कुत्रे भुंकू लागले हत्ती पळेल काय भिऊन ।
भीक मागून पित्रं घालशी तर स्वर्गी कैसा वाजेल घंटा ।
सोनार शिक्का नवा निघाला पंधरा आणे जरी बट्टा ॥

कसे मुंगीला पर फुटले घेऊ म्हणती गगन ।
गरुडाची सर याला टिटवी गेली गर्वानें ।
हनुमंतापुढें उडी माराया पण केला कोल्हानें ।
उडी मारीतां धरणीशी पडला झालं बावन गेलें अवसान ।
श्रावणमासा शिदड मातले शेषागरी नेऊं लग्‍न ।
चित्र वैशाखांत या म्हणून म्हटले तिकडेंच गेले मरुन ।
ताड म्हणतो मी मेरुहून उंच कैलासाशी लावीन फाटा ।
सोनार शिक्का नवा निघाला पंधरा आणे जरी बट्टा ॥

राजहंसाच्या पंक्ती बसाया गर्वे गेला कावळा ।
जातां खेपे टोचून पाहे जड लागे माणिक गोळा ।
बेडुक म्हणे मी वेद पढतों डबकामधीं खरडी गाळा ।
मैना सारख्या रडूं लागल्या नित्य रडती वटवाघुळा ।
कोणी कोणाचा गुरु ना चेला घरोघरचे झाले गोळा ।
शिलंगणाचे सोनें आनूं आठ रूपयांचा म्हणे तोळा ।
जसे शिमग्याचे वीर घुमती फौजाचा करिती सपाटा ।
सोनार शिक्का नवा निघाला पंधरा आणे जरी बट्टा ॥

तळहातानें चंद्र झांकेना उजेड त्याचा बहुजागा ।
मोत्याच्चा लडींत सरजा दमडीचा तो माल फुगा ।
गुरु गुरकावी चेला टरकावी मात्रागमनी असेल बगा ।
परस्परें जग देत ग्वाही अपकीर्ति माहीत जगा ।
कथा भागवत शास्‍त्र पुराण हरीचे गुण कोणी गागा ।
नामें विठ्ठलचे असे धडाके ऐकून मूर्खा होय जागा ।
येसू परशराम म्हणे अशिलाचा पोकळ ताठा ।
सार्‍या गांवाचे ओहोळ मिळून गंगेची करिती थट्टा ।
सोनार शिक्का नवा निघाला पंधरा आणे जरी बट्टा ॥
गीत - शाहीर परशराम
संगीत - वसंत पवार
स्वराविष्कार- पं. वसंतराव देशपांडे
सुलोचना चव्हाण
( गायकांची नावे कुठल्याही विशिष्ट क्रमाने दिलेली नाहीत. )
चित्रपट - शाहीर परशुराम
गीत प्रकार - चित्रगीत, लोकगीत
  
टीप -
• पं. वसंतराव देशपांडे आणि सुलोचनाबाई चव्हाण या दोघांच्या स्वराविषकारांत शब्दांचा बराच फरक असल्याने येथे शाहीरांचे मूळ शब्द दिले आहेत.

• स्वर- पं. वसंतराव देशपांडे, संगीत- वसंत पवार, चित्रपट- शाहीर परशुराम.
• स्वर- सुलोचना चव्हाण, संगीत- ???.

गधडा - गाढव.
पखाल - पाणी भरण्याची चामड्याची मोठी पिशवी.
बावन - फिजिती.
मेरू - एक पर्वत.
शिदड - गांडूळ.
हेला - रेडा.
परशरामाचे देशस्थितीचे पोवाडे मराठेशाही जाऊन इंग्रज अंमल सुरू झाल्यामुळे जी सामाजिक क्रांती झाली त्या बदलाचे वास्तवदर्शी वर्णन करतात. हे वर्णन वैशिष्ट्यपूर्ण वाटते. इंग्रजांनी नवी हत्यारे आणली. त्यामुळे जे पंचहत्यारी होते त्यांनी 'ढाल तलवारी ठेविल्या, घरच्या गोणांत' असे शिपायाच्या स्थितीचे वर्णन येते. चौरंग-पलंग गेले आणि खुर्च्यांना किंमत आली. भरगच्ची, मंदिल, चिरे, शाला, दुशाला यांना मूठमाती दिली जाऊन डगले-टोप्यांचा प्रसार झाला. मशाली विझल्या, कंदील आले. रथगाड्या, अंबार्‍या, पालख्या या आढ्याला टांगल्या गेल्या. राजधान्या तर केव्हाच बुडाल्या. राजांचे झाले फर्जी, अशी अवस्था कशी झाली याचे मार्मिक वर्णन या रचनांत येते. जुने कायदे मोडून इंग्रजी कायदे आल्यावर मोठेमोठे सरदार, धारकरी यांस कायद्याने बंदी बनवले. सगळे समान झाले असे वर्णन येते.

’सोनार शिक्का नवा निघाला’ या पोवाड्यातील उपहास बोलका आहे. योग्यता नसताना किंवा सामर्थ्य नसताना उगाचच भलती फुशारकी मारणार्‍या घमेंडखोर लोकांचा समाचार या पोवाड्यात घेतलेला आहे. शीलहीनांचा गर्व कसा असतो, ’हे येसू परशराम म्हणे, अशिलांचा पोकळ ताठा । सार्‍या गावचे ओहोळ मिळुनी गंगेची करिती थट्टा’ या चरणातून मार्मिकतेने चित्रित केला आहे.’

एकूण परशरामाच्या पोवाड्यातून आलेला हा आशय आणि समाजविचार एका संवेदशील शाहिराच्या प्रतिभेचा उत्कट आविष्कार दाखवून देतो. त्या काळाच्या खुणा शाहिराच्या मनावर उमटल्या होत्या, याचे प्रत्ययदर्शी चित्र प्रकर्षाने जाणवते.
(संपादित)

डॉ. सयाजीराव छबुराव गायकवाड
स्वातंत्र्यपूर्व मराठी पोवाडा (शिवकाल ते १९४७)
सौजन्य- अक्षर दालन प्रकाशन, कोल्हापूर

  इतर संदर्भ लेख

 

 

  पं. वसंतराव देशपांडे
  सुलोचना चव्हाण